Veertienduizend mensen werden dit jaar donateur van Adopteer een kip!, een buitenkipactie waarin de rente op gestort kapitaal wordt uitbetaald in natura: maandelijks zes verse eieren. Wegens de nogal ingewikkelde logistiek zijn die gelegd door een 'biologische' zuster, met een stuk boomgaard of gras of in elk geval 'buitenuitloop' tot haar beschikking, en met haar snavel intact.

 

Veel mensen zijn begaan met het lot van koe, kip en varken, maar dat leidt vooralsnog niet tot diervriendelijker geproduceerd vlees. Niet alleen de banken laten het afweten, maar ook supermarkt, culiblad en consument.

Diny Schouten heeft een eetrubriek in Vrij Nederland. Dit artikel verscheen in Vrij Nederland in week 3 2004.

     
Fijn dat de scharrelkwestie het hart van de mensen raakt; er zijn ook kopersstakingen geweest die behoorlijk drastisch het gangbare, diermishandelende 'kooi-ei' uit de schappen hebben gebannen. Dit voor zover ze daar in een doosje worden aangeboden. Over de herkomst van de eieren die onzichtbaar industrieel worden verwerkt - 85 procent van het totale 'volume' - slaat zich nog maar één fabrikant op de borst.
Bolletje pocht nu op 'scharreleieren' in de beschuit. Deze vooruitgang in het beschaafder omgaan met dieren is nog erg bescheiden, want Bolletje gebruikt één scharrelei op vier kilo meel, en daar bakken ze een ontzagwekkende berg beschuiten van. Bolletje-beschuit is namelijk allang niet meer iets wat je 'eierbeschuit' kunt noemen - dat waren héél erg lekkere beschuiten die tot dubbel volume zwollen als je ze weekte in warme melk. Dat is geweest, een natte beschuit slaagt er nu in om precies even groot te blijven als een droge.
Die eieren-als-bonus van de adoptiekip is een charmante gedachte. De jaarlijkse 29,50 euro die de adoptie-actie vraagt om een kip te kunnen laten houden in de best denkbare omstandigheden, verheldert dat het géén schandalige afzetterij is als een ei veertig cent moet kosten. Een biologisch ei kost doorgaans dertig cent. Als de kippenboer daar een dubbeltje van krijgt, zijn voor één gezinsinkomen tienduizend biologische hennen nodig.
De Marie-Antoinette-vraag in deze kwestie is: waarom gaat zo'n boer in godsnaam tienduizend kippen houden, waarom gaat hij niet iets anders doen? Kan hij niet de verpleging ingaan? Een half antwoord is dat hij of de boerin in veel gevallen al een baan erbij heeft, bijvoorbeeld 'in de zorg'.
     
Het adoptie-eiplan omzeilt naar mijn zin wel iets te schuw de morele kwestie van het opeten van de kip. dierenactivisten neigen naar vegetarisme, wat hun inzet om de diervriendelijker pluimvee- of varkenshouders aan afzet te helpen een beetje dubbelhartig maakt. Varkens in Nood deed dit najaar samen met D66 een moreel appel op supermarkten om alleen nog varkensvlees van diervriendelijke herkomst te verkopen. Op de debatavond waar het plan werd gepresenteerd, excuseerden de scheidende (Paul Cliteur) en de nieuw aangetreden voorzitter (Jan Terlouw) zich allebei voor de enkele keer dat zij zich nog 'bezondigen' aan het eten van een speklapje.
De stichting verwacht nog meer heil van het verminderen van de vraag naar vlees, 'dan is er ook geen aanbod meer in'. Is de vegetarische mens nu het idee van 'beschaving' aan het worden? Over een eeuw, voorspelde hoogleraar ethiek Paul Cliteur, worden wij uitgelachen omdat we dieren opaten; precies zoals wij verbaasd zijn over de eeuwen waarin de slavernij nog niet was afgeschaft.
Mij hindert het niet zo, of zij die na ons komen iets hebben om te lachen. En tegen het argument dat veronderstelt dat 'wij' de slavernij zouden hebben afgeschaft, zijn honderden tegenvoorbeelden aan inhumane arbeidsomstandigheden die bewijzen dat onze eeuw zich er nog steeds schuldig aan maakt, dus Cliteur kan ik niet goed volgen. Ik kan hem alleen volgen in het standpunt dat de bio-industrie heel best de wereld uit zou mogen, te beginnen uit Nederland. Of dat helpt is een tweede, tenzij de grenzen worden dichtgetimmerd tegen alle rommel die elders wordt geproduceerd.
Varkens in Nood denkt mij daarover te lichtzinnig, de houding is: die boeren kunnen toch 'gewoon' omschakelen naar 'biologisch'?' Wat ongeveer zo is wat Marie-Antoinette denkt. De Rabobank zou ze het geld ervoor moeten lenen; daar lijkt de Rabobank niet erg toe geneigd, want dan moet een boer bewijzen dat hij gegarandeerde afzet heeft, voor jaren. Daar gelooft de Rabobank niet zo in, en de supermarkt wil niets beloven.
De Britse supermarkt Tesco gelooft er wel in. Die biedt een 'Natural Choice' en een 'Green Line' in producten, en contracteert nu Nederlandse varkenshouders, voor niet-gecastreerde biggen waarvan de moeders in groepen gehuisvest zijn.
Mooi zou ook zijn: een trager, 'natuurlijker' gegroeide kip. Hier doemen, behalve onwil van banken en supermarkten, nog meer onoverkomelijke problemen op: zo'n kip wordt te zwaar voor de kleine gezinnen, en te groot voor de grill. Zo'n kip heeft wat meer vet, dan smaakt de borstfilet niet naar styrofoam. Maar vet in een borstfilet, dat willen mensen niet zien.
Door de exclusieve interesse in de filets is het probleem ontstaan van de 'vierkantsverwaarding': héle dieren worden niet meer gekocht. Het betekent dat alles wat geen filetvlees is, weinig geld oplevert en de opbrengstprijs van een dier doet dalen. Biologisch vlees en biologische kip lijden er het hardst onder.
De onmogelijke vierkantsverwaarding der kippen en varkens (en ook het veel te mager fokken van deze dieren), is onze eigen schuld. Wie geen zin heeft om zichzelf de schuld te geven, kan Chicken Tonight verantwoordelijk stellen, of de dagrecepten, of de culibladen: door het … la minute koken worden alleen de ruggetjes, boutjes, borstjes, medaillonnetjes, filetjes, suprêmetjes, en zadeltjes eetbaar geacht.
     
Op de vijf nationale debatten over de toekomst van de intensieve veehouderij waarop ik was uitgenodigd, was het een van de dilemma's waarover gestemd moest worden: wie is er nu verantwoordelijk voor de onduurzame dierproductie: de supermarkt of de consument? Niet dat stemmen daarover nu zo'n duidelijke uitkomst geeft: het is de kip of het ei.
De debatten werden in oktober en november gehouden op initiatief van landbouwminister Veerman, die met alle betrokkenen wilde discussiëren over het akelige nabije verleden (een hele rij bijna bijbelse dierplagen) en de penibele toekomst.
Het technologische concurrentievoordeel van de 'sector' is allang omgezet in een groot milieu- en dierenwelzijnsnadeel. Veerman zei er eerlijk bij dat hij geen geld heeft om 'zijn' boeren uit te kopen - het budget is bijna bezweken aan proceskosten over een voorgaande poging tot varkenssanering (onder Van Aartsen), die geen noemenswaard resultaat heeft opgeleverd, alleen dat de prijs der varkens nu nog lager is.
De kippen- en varkenshouders die dapper naar de debatten kwamen, zijn ook vervuld van meer dierenwelzijn en andere dromen, of wilden op zijn minst dat Veerman gelijkluidende eisen ging stellen aan wat Nederland importeert. Als hier wegens exportbelangen enten tegen dierziekten niet mag, dan moet er ook geen wel geënt vlees uit Argentinië worden ge‹mporteerd; het trauma is dat dat ook tijdens de ruimingen gebeurde.
Veerman deed plechtige beloften, waaronder een sanering van tegenstrijdige milieuregelgevingen. Veerman zei ook dat hij er niet op uit is om de boeren weg te jagen. Een mooiere, schonere, 'grondgebonden' veeteelt, waar - beschaafd, zoals de Denen doen - graanvelden wuiven als voer voor de varkens, is het wenkend perspectief. De concurrentie -op-kostprijs tegen de bulk die elders veel goedkoper kan worden geproduceerd, is een doodlopende weg. Het welgestelde publiek in de driehoek Parijs, Londen en Berlijn moet de afzetmarkt gaan worden van kwalitatief hoogwaardig, 'duurzaam' geproduceerd voedsel.
De geringe vraag naar 'duurzaam' bleef in deze discussies spoken, net als de geringe interesse van iets dat 'de kolom' heet: banken, 'slachtintegraties' (die de veevoer- en melkpoederfabrieken bezitten), voedingsindustrie, supermarkten. De ene man die door de Rabobank was afgevaardigd, werd geattaqueerd door Veerman. Hij kon geen antwoord geven of zijn bank bereid was om het krediet op te zeggen van een slachterij waar slachtvee van slecht-gecontroleerde herkomst de lege uren opvulde, hij schutterde wat over noodzakelijke 'differentiatie in kwaliteit en kopers'.
Maar de Rabobank, die per slot het kapitaal van boeren beheert om voor hun toekomst te zorgen, wilde zich juist wel graag inzetten voor de koplopers, zei de Rabobank-man nog fier. Waarop een Groningse varkensboerin, die al eerder had uitgelegd dat zij in haar bedrijf ge‹nvesteerd had in meer ruimte en in buitenhokken voor haar varkens, riposteerde dat de Rabobank haar bij wijze van boete een half procent extra rente had gevraagd.
     
Toch zijn er wel veel mensen begaan met natuur, milieu en het leven van 'productiedieren'. Natuurmonumenten, Wereldnatuurfonds, Milieudefensie, Natuur & Milieu, Greenpeace, Dierenbescherming, Varkens in Nood, Wakker Dier, tellen samen 4.137.132 leden. Dat miljoenenpubliek is niet aangeboord door de eierboeren of de pluimveeslachters, wel door de bladen Landleven en Seasons, waarin de inrichting van Barbie-villaatjes-met-eigen-ponystal en jam maken de favoriete onderwerpen zijn, maar de boeren zijn weggeretoucheerd.
Als Landleven werkelijk betrokken zou zijn bij het leven op (en van) boerenland, dan zou het uitleggen dat kaas van melk van koeien die niet met tegenzin hun kunstmestgras aten lekkerder is, en dat kruidig hooi nu even zeldzaam is als echt gebakken brood. Ook zou het blad het verhaal achter de ronddartelende lammetjes kunnen vertellen. Want veeartskosten, is me verteld, worden bij een moeilijke bevalling van een schaap al niet meer de moeite gevonden: een lam brengt te weinig op.
Met een pleidooi om Hollands lam niet naar Griekenland te sturen, maar om een goeie slager te zoeken en het zelf eens te gaan eten, verkondig ik een 'ouderwets', anti-allochtoon standpunt: 'Koopt Nederlandse waar, dan helpen wij elkaar.' In nostalgie doet Albert Heijn niet voor me onder, die doopte het nieuwe, nog nefaster geprijsde melkmerk om van 'Molen' tot 'Zaanse Hoeve', en huurde een operetteboer om te zeggen dat 'de prijs' duurzaam is.
Men zegt dat het je daarover opwinden elitair is. Dat is het ook. Net als Cliteur verbeeld ik me dat ik uit naam van wat meer 'beschaving' praat.