Gebrek aan nuance bij het stikstofdebat

Op Facebook zie ik het stikstofdebat steeds vaker verworden tot een welles-nietesspel. Aan de ene kant mensen die het beleid verdedigen alsof het feilloos is, aan de andere kant mensen die elk argument daartegen aangrijpen om te bewijzen dat de hele zaak verzonnen is. Wat me opvalt: bijna niemand van beide kampen is uit op de waarheid. Ze zijn uit op gelijk. En precies daar wringt het, want de stikstofkwestie is ingewikkeld genoeg om voor allebei net genoeg munitie te leveren.

Twee problemen die worden aangezien voor één

Neem de discussie over mest. Mest bevat zowel fosfaat als stikstof en die twee gedragen zich compleet verschillend. Fosfaat spoelt uit naar sloten en water en veroorzaakt daar overwoekering met algen. Stikstof, in de vorm van ammoniak, vervliegt naar de lucht en slaat neer op nabijgelegen natuur, waar het de bodem voedselrijker maakt. Planten die van schrale grond houden, verliezen het dan van soorten die van veel voeding profiteren.
Dat zijn twee aparte problemen, met twee aparte oorzaken. Maar in menig Facebook-post worden ze moeiteloos door elkaar gehusseld: "stikstof is toch helemaal niet het probleem, het gaat om fosfaat" klinkt overtuigend, juist omdat het voor de helft klopt. Er speelt nog iets onder dit misverstand: de fosfaatnorm bepaalt hoeveel dierlijke mest een boer op zijn land kwijt kan, maar zodra dat plafond is bereikt terwijl het gewas nog stikstof kan gebruiken, wordt dat gat opgevuld met kunstmest.

Ook de koe zelf wordt misbruikt in het verhaal

Hetzelfde gebeurt met gassen uit de stal. Een koe stoot zelf methaan uit, bij het verteren van voer. Ammoniak ontstaat pas daarna, wanneer haar urine en mest in de mestkelder mengen. Dat gas verlaat de stal door dezelfde spleten in de stalvloer waardoor de mest in de mestkelder sijpelt. Ammoniak is het gas dat de natuur rondom de stal beïnvloedt. Methaan is een broeikasgas, met effect op het klimaat wereldwijd, niet op de plantengroei naast de stal. Wie de twee samenveegt tot "die koe wordt de schuld gegeven van alles", maakt het probleem groter en vager dan het is en dus makkelijker weg te wuiven. Ongeveer de helft van de ammoniak uit de melkveehouderij komt al uit de stal en de mestopslag, de andere helft ontsnapt pas later, bij het uitrijden van mest op het land.

Het rekenmodel dat van gedaante wisselde

Er is nog een derde bron van verwarring: het model waarmee de overheid stikstofneerslag berekent, AERIUS. Tot 2019 werkte dat model binnen een systeem, het Programma Aanpak Stikstof, dat vooruitliep op toekomstige verbeteringen: een vergunning kon worden verleend op basis van dalingen die nog moesten plaatsvinden. De Raad van State oordeelde dat die verwachte dalingen niet vaststonden en dus geen geldige basis waren. Sindsdien werkt hetzelfde model in de praktijk andersom: elke berekende toename van stikstof, hoe klein ook, kan een vergunning blokkeren, zeker in gebieden waar de kritische grens voor de natuur al ruim wordt overschreden. Boeren die het gevoel hebben dat "de regels ineens omdraaiden" hebben daarin gelijk. Dat maakt hun wantrouwen begrijpelijk, ook al betekent het niet dat het onderliggende probleem er niet is.

De boer die het hardst gelijk heeft, zwijgt het vaakst

Er is een groep die in dit hele verhaal nauwelijks aan het woord komt: de biologische boer. Die gebruikt geen kunstmest en houdt al veel minder dieren per hectare dan gangbare bedrijven, met naar schatting de helft minder ammoniakuitstoot per hectare. Toch blijft die boer niet buiten schot: het kabinet koppelt de nieuwe ammoniak- en CO2-norm aan het fosfaatrecht en die norm geldt voor ieder bedrijf, gangbaar of biologisch. Analyses laten zien dat juist extensieve, biologische bedrijven daardoor soms harder worden geraakt op de CO2-opgave dan gangbare bedrijven, ook al voldoen ze allang aan de norm voor grondgebondenheid. Maar als die boer zich uitspreekt, tegen het generieke protest van de sector of juist tegen de eigen onevenredige belasting, riskeert hij het verwijt oncollegiaal te zijn. Dus zwijgt hij liever, ook al zou hardop spreken zijn eigen positie versterken. Zo blijft precies de stem weg die het verhaal zou kunnen ontwarren. Datzelfde patroon deed zich al eerder voor: in 2018 moesten ook biologische melkveehouders een deel van hun vee afvoeren om een probleem op te lossen dat vooral door anderen was veroorzaakt.

Ook "steun de boeren" is niet zo simpel als het klinkt

Aan de andere kant van diezelfde Facebook-discussie zie ik mensen hun steun betuigen aan "de boer" zonder zich af te vragen wat dat kost. Terecht, want de schade van het huidige landbouwsysteem wordt door iedereen gedragen, ook door wie nooit een koe van dichtbij heeft gezien. Onderzoek naar de werkelijke kosten en baten van de sector laat zien dat de milieuschade de economische waarde overtreft. Maar wie denkt dat het regeringsbeleid daarom vanzelf de zuinige keuze is, vergist zich. De huidige uitkoopregelingen voor boeren kosten miljarden en blijken achteraf allerminst efficiënt besteed: onderzoek liet zien dat dezelfde winst voor de natuur voor een fractie van de kosten had gekund, met gerichtere keuzes. Er is dus geen kant die zomaar "de zuinige" is.

De grootste truc: een doel verzinnen dat er niet is

En dan de kern van waar de trollen garen bij spinnen. Het kabinet wil geen einde van de boerenstand. Het beleid stuurt op emissienormen, niet op een verplicht aantal bedrijven en vrijwilligheid blijft het uitgangspunt, met miljarden gereserveerd voor wie zelf wil stoppen. Toch wordt "steun de boeren, zodat niet iedereen verdwijnt" voortdurend neergezet als verzet tegen het beleid. Dat is een misverstand en een handig misverstand. Wie strijdt tegen een dreiging die het beleid formeel niet nastreeft, hoeft zich nooit te verdiepen in wat het beleid wél nastreeft.

Wat ik je wil vragen

Niet om een kant te kiezen. Wel om, de volgende keer dat een post je meesleept in verontwaardiging, jezelf een vraag te stellen: wie is er eigenlijk bij gebaat dat ik dit zonder verder nadenken deel? Bij een onderwerp waar bijna iedere partij ergens een punt heeft, is het buitengewoon makkelijk om van een half verhaal een heel gelijk te maken. De stikstofcrisis is niet eenvoudig. En misschien is dat wel de eerste waarheid die het waard is om vast te houden.