Ervaren vissen en wormen pijn?

Over deze vraag verschillen niet alleen vissers en dierenvrienden van mening, maar ook wetenschappers. Een definitief antwoord kan nog lang op zich laten wachten, als we het al ooit vinden. Voorlopig moeten we het doen met een afweging op basis van de bestaande kennis.

Vissen

Er zijn twee belangrijke argumenten die tegen pijnervaring bij vissen pleiten:

1. De vis (net als de worm) reageert op pijn via een reflex.
2. De hersenschors van de vis is slecht ontwikkeld.

Geen van beide argumenten is steekhoudend.

Argument 1: alleen een reflex

Het argument

Wanneer je je hand brandt aan het gasfornuis, trekt je arm zich terug voordat je er erg in hebt. Het duurt een paar honderdste van een seconde voordat je je bewust bent van de pijn. Reflexen, die via het ruggenmerg lopen, hebben de arm dan al teruggetrokken. Zo controleert je hersenstam ook voortdurend je houding, zonder dat je je daarvan bewust bent.

Sommige wetenschappers trekken dit onbewuste reageren door naar vissen. Volgens hen reageren vissen reflexmatig op pijn, zonder dat er bewustzijn aan te pas komt.

Waarom het niet klopt

Misschien de belangrijkste functie van bewustzijn is het inspelen op onverwachte of nieuwe situaties. Loop je in gedachten over straat, dan ben je je niet bewust van het verplaatsen van je benen. Loop je recht op een muur af, dan moet je toch uitwijken. Je bewustzijn richt zich dan op het probleem (de muur). Je komt met een oplossing (eromheen lopen).

Stel je voor dat je zelf geen pijn zou ervaren. Je stoot je teen. Je voet trekt zich in een reflex terug, maar je voelt niets. De gekneusde teen heeft rust nodig. Omdat je de pijn niet ervaart, besteed je er geen aandacht aan. Je past je gedrag dus niet aan.

Een reflex alleen is dus niet genoeg. Een dier moet zijn gedrag kunnen aanpassen aan de pijn. Dat kan alleen wanneer het de pijn bewust ervaart. Voor een vis geldt dat net zo goed.

Argument 2: een kleine hersenschors

Het argument

Qua structuur verschillen de hersenen van vissen en zoogdieren niet veel. Vooral de verhoudingen lopen uiteen. Zo heeft de vis een matig ontwikkelde hersenschors. De hersenschors is belangrijk voor bewuste ervaringen. Daarom nemen sommigen aan dat vissen geen bewustzijn hebben, dus ook geen pijn ervaren.

Waarom het niet klopt

• Bij dieren met een hersenschors is die nodig voor bewuste ervaringen. Dat bewijst niet dat dieren zonder grote hersenschors geen pijn ervaren. Andere hersenstructuren kunnen die rol hebben.
• Een vis heeft wel degelijk een hersenschors. Een kleine hersenschors past eerder bij een mindere mate van bewustzijn dan bij geen bewustzijn.

De thalamus

Bij zoogdieren is één hersenstructuur nog belangrijker voor bewuste ervaring dan de hersenschors: de thalamus. Grote delen van de hersenschors kunnen beschadigd raken, bijvoorbeeld door een hersenbloeding. Dan worden bepaalde dingen niet meer bewust ervaren. Maar het bewustzijn verdwijnt nooit helemaal. Dat gebeurt alleen wanneer de thalamus beschadigd is.

De thalamus ontvangt de informatie van de zintuigen. Hij stuurt die door naar de hersenschors. Volgens de meest gangbare theorie bepaalt de thalamus waar we onze aandacht op richten. Lopen we op een muur af, dan zorgt de thalamus ervoor dat we die op tijd opmerken. Alle gewervelde dieren hebben een thalamus. Vissen dus ook!

Conclusie

Het vermogen om pijn te ervaren lijkt voor een vis bijna noodzakelijk. Hij heeft een hersenschors en een thalamus. De meest voor de hand liggende conclusie is dus dat een vis pijn kan ervaren. Wel is het zeer aannemelijk dat de pijnbeleving van een vis minder complex is dan die van bijvoorbeeld mensen. Dat betekent niet dat de pijn minder hevig kan zijn.

Later onderzoek

Latere studies ondersteunen deze conclusie. In 2003 vonden onderzoekers pijnreceptoren in de kop van regenboogforellen (Sneddon e.a.). Ook veranderde het gedrag van de vissen na een pijnprikkel langdurig. Een overzichtsstudie uit 2019 concludeert dat vissen zeer waarschijnlijk pijn ervaren. Pijnstillers voorkomen het afwijkende gedrag na een pijnprikkel.

Wormen zonder pijn aan vishaakje is fabel

Persbericht Dierenbescherming, 8 februari 2005.

Een Noors wetenschappelijk onderzoek zou aantonen dat wormen aan de vishaak geen pijn ondervinden. De media die daarover berichtten, zijn te kort door de bocht gegaan. De Dierenbescherming heeft het rapport nader bekeken. Zij komt tot een andere slotsom.

Het onderzoeksteam geeft in zijn conclusies namelijk aan dat het geen 100 procent zekerheid kan geven. Daarom moeten de dieren het voordeel van de twijfel krijgen. Met andere woorden: we moeten er nog steeds van uitgaan dat de dieren pijn lijden, tenzij onomstotelijk bewezen is dat dat niet zo is.

De Noorse regering gaf opdracht voor deze studie naar pijn, ongemak en stress bij ongewervelde dieren. Aanleiding was een voorgenomen wijziging van de Noorse dierenbeschermingswet. Volgens ons moet de Noorse regering de conclusie van de onderzoekers overnemen. Zij moet de dieren het voordeel van de twijfel geven, niet het nadeel.

Onder ongewervelde dieren vallen tal van wezens, van insecten tot week- en schaaldieren. Het is een zeer diverse groep, met evenveel eigenschappen. Een eensluidende conclusie voor de hele groep is daarom niet mogelijk. Toch gebeurt dat nog wel. Veel mensen nemen voetstoots aan dat ongewervelde dieren geen pijn voelen, omdat ze geen grote hersenen hebben zoals zoogdieren.

Meer lezen

Op deze site

• Kan een vis pijn en stress ervaren?
• Zinnig en onzinnig geklets over dierenleed: reactie op biologisch psycholoog Bob Bermond, die beweert dat dieren alleen reflexmatig pijn hebben.
• Hebben dieren bewustzijn zoals wij?: psycholoog Titus Rivas over bewustzijn bij dieren, ook waarom mensen er belang bij hebben dat te ontkennen.

Literatuur

• Bogen, J.E. (1995). On the neurophysiology of consciousness: I. An overview. Consciousness and Cognition, 4(1), 52-62.
• Randall, D.J., Burggren, W. & French, K. (1997). Animal physiology: mechanisms and adaptations, p. 415-416. W.H. Freeman.
• Raad voor Dierenaangelegenheden: Vis kent pijn, angst en stress. Eisen voor doden vis opgesteld (persbericht).
• Sneddon, L.U., Braithwaite, V.A. & Gentle, M.J. (2003). Do fishes have nociceptors? Evidence for the evolution of a vertebrate sensory system. Proceedings of the Royal Society B, 270, 1115-1121.
• Sneddon, L.U. (2019). Evolution of nociception and pain: evidence from fish models. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 374, 20190290.