Groeien of wijken? De boer heeft meer keuzes

Over een ratrace op het platteland en een trap die hem tot stilstand kan brengen

Bij dit essay hoort een plaatje. Bovenaan staat een rij rode vakken die in een kringetje terugloopt naar het begin. In het midden staan drie grijze vakken. Onderaan staat een trap die naar rechts steeds hoger wordt. Ik bespreek het plaatje in drie delen, omdat elk deel een eigen vraag stelt. Wat drijft de boer? Wat blijft er achter en hoe kijken wij daarnaar? En wat zou de beweging kunnen keren?

Sinds de eeuwwisseling is het aantal boerenbedrijven in Nederland gehalveerd. Dat klinkt als een leegloop, maar het land is niet leeggelopen. Het grootste deel van de grond ligt er nog en wordt nog bewerkt. Alleen zijn er minder boeren die het werk doen. Een deel van het werk is overgenomen door loonbedrijven en werknemers. Een bedrijf dat stopt, verdwijnt zelden in het niets: het land gaat meestal naar een andere boer (vaak een buurman). Waarom een boer stopt, verschilt per bedrijf. Mogelijke aanleidingen om het bedrijf te verkopen zijn bijvoorbeeld een ontbrekende opvolger, vergrijzing, technologische ontwikkeling, veranderende consumentenvoorkeuren, grondprijzen, internationale concurrentie en overheidsbeleid.

Een cirkel die zichzelf voedt

In de jaren zestig kreeg de landbouwpolitiek een motto dat nooit meer is verdwenen: "groeien of wijken". Het rode kringetje bovenaan het plaatje is dat motto in beweging.

Het begint bij een lage marge. Op een liter melk of een kilo varkensvlees verdient een boer weinig. Wie toch een goed inkomen wil, heeft twee knoppen om aan te draaien: meer volume en een lagere kostprijs per eenheid. Beide wijzen dezelfde kant op. Meer koeien op dezelfde stal, meer hectares onder dezelfde machine. Zodra een andere boer (vaak een buurman) stopt, ligt er een kans. Wie die grond koopt, groeit. Wie groeit, investeert in een grotere stal en een snellere machine. Wie investeert, heeft een hogere lening. Meer produceren maakt die lening makkelijker af te lossen. Een grotere stal biedt weer nieuwe winstkansen en een efficiëntere bedrijfsvoering. Zo voedt de cirkel zichzelf.

Ik wil hier geen schurken aanwijzen. Het systeem verleidt. Het verleidt zelfs sterk: de bank, de zuivelverwerker, de veevoerleverancier en de grondprijs trekken allemaal dezelfde kant op. Maar verleiding is geen dwang. Niet elke boer die groeit, zit in de cirkel gevangen. Veel boeren groeien omdat ze winstkansen zien of efficiënter willen werken. Er waren altijd boeren die een andere afslag namen: biologisch, kleiner, met een winkel aan huis of met natuurbeheer als tweede tak. Dat zij bestaan, laat zien dat de keuze er was en er nog steeds is. De cirkel verklaart veel, maar ontslaat niemand van zijn eigen beslissing.

Opvallend is wie de cirkel overleeft. De kleine bedrijven verdwijnen, terwijl de grote en zeer grote bedrijven in aantal toenemen. De halvering is dus geen ramp die de sector als geheel overkomt. Het is een verschuiving binnen de sector, waarbij de een opgaat in de ander.

Wat de cirkel achterlaat en hoe we ernaar kijken

Onder de rode cirkel staan drie grijze vakken. Ze zijn grijs omdat ze niet op de rekening van de boer staan.

Het eerste vak gaat over kosten die worden afgewenteld. Stikstof die in natuurgebieden neerslaat, mest die het oppervlakte- of grondwater belast, drinkwaterbedrijven die meer moeten zuiveren: die rekeningen komen bij de belastingbetaler terecht.

Het tweede vak gaat over het landschap. Waar vroeger kruidenrijk grasland lag met slootjes, houtwallen en weidevogels, ligt nu Engels raaigras dat vijf of zes keer per jaar wordt gemaaid. De machines rijden harder dan een kievit zijn nest kan verdedigen. Het land is productief en tegelijk opvallend stil. Ik noemde Nederland eerder een park: alles is beheerd, er valt weinig meer te ontdekken. Dat de natuurwaarde van het platteland weer omhoog moet, is voor mij het uitgangspunt van dit essay.

Het derde vak verklaart waarom die stilte zo weinig opvalt. De meeste Nederlanders gaan één keer per jaar op vakantie naar het buitenland. Daar, op een camping in de Auvergne of in een Oostenrijks dal, ontmoeten ze de boer die ze in hun hoofd hebben: een paar koeien in een bloemenwei, een bord met "verse eieren" aan het hek. De beleving hebben ze op vakantie, de natuur vinden ze in het buitenland. Dat beeld nemen ze mee naar huis. Het imago van de Nederlandse boer wordt zo onderhouden door een boer die niet in Nederland woont.

Hier hoort ook een misverstand bij dat hardnekkig is. Veel mensen denken dat de halvering vooral het gevolg is van de regels van de laatste jaren: vergunningen en stikstofwetten zouden boeren van hun land hebben gejaagd. Maar de cirkel draaide al decennia voordat er sprake was van een stikstofcrisis. Het grootste deel van de halvering vond plaats toen de milieuregels nog ruimer waren. Nieuwe regels kunnen het stoppen van een bedrijf nu wel versnellen, bijvoorbeeld als een uitbreiding niet meer mag. Ze zijn alleen niet de oorsprong van de cirkel. De milieuregels zijn grotendeels een late reactie op schade die de cirkel heeft veroorzaakt. Eerder heeft de overheid de groei juist aangejaagd, met het motto "groeien of wijken" en met Europese garantieprijzen die meer productie beloonden. Beleid kan schaalvergroting dus zowel aanjagen als afremmen.

Voor een deel van de sector is dat misverstand bruikbaar. Zolang het publiek gelooft dat de overheid de boer wegjaagt, voelt elke nieuwe regel als een volgende klap. Dat maakt het makkelijker om regels uit te stellen, aan te vechten of te saboteren. Ik maak daarbij een onderscheid tussen boos zijn en onrecht hebben ondervonden. Boosheid is echt en soms begrijpelijk. Maar boosheid bewijst nog niet dat er onrecht is gedaan. Veel protest is voorzorg: verzet nu, zodat de grenzen later niet verder worden aangescherpt.

Een trap in plaats van een cirkel

Onderaan het plaatje staat geen cirkel maar een trap. Dat verschil is het hele punt. Een cirkel heeft geen rem: elke ronde maakt de volgende ronde noodzakelijk. Een trap wordt steeds zwaarder naarmate je hoger klimt.

Het idee is eenvoudig. Een boer mag tot een bepaald minimumniveau vrij produceren. Dat niveau moet ruim genoeg zijn voor een gezinsbedrijf om van te leven. Waar die grens precies ligt, moet nog worden uitgezocht, want een melkveebedrijf heeft andere kosten dan een akkerbouwbedrijf. Het gevaar is wel dat het vaststellen van die grens een middel wordt om de invoering te vertragen. Daarboven betaalt hij een heffing die per schijf oploopt: wie verder groeit, draagt een steeds groter deel van de schade die die groei veroorzaakt. Zo komt de vervuiler betaalt eindelijk ook in de landbouw aan.

Wat verandert er dan? De heffing verbiedt niets. Een boer blijft vrij om te groeien. Alleen de rekensom verandert. Bij elke extra koe boven het minimum gaat hij zich afvragen of die koe meer oplevert dan ze kost. Steeds vaker kan het antwoord nee zijn. Dan wordt investeren in iets anders interessant: in kwaliteit in plaats van volume, in kruidenrijk grasland, in biologische productie, in een sloot met een natuurvriendelijke oever. De vier groene vakken op het plaatje zijn geen opdrachten. Het zijn plekken waar rendement kan ontstaan zodra volume duurder wordt.

Een heffing alleen garandeert niet dat er bloemrijk grasland of weidevogels terugkomen. Daarvoor zijn aanvullende maatregelen nodig, zoals concrete natuurdoelen, monitoring en betalingen voor aantoonbaar natuurherstel. Een heffing vervangt ook niet elke regel. Een heffing en een verbod zijn verschillende instrumenten: soms werkt het ene beter, soms het andere en soms is een combinatie nodig.

Ook de verhouding met de overheid verandert. Zolang regels voelen als willekeurige verboden, is de overheid een tegenstander. Een heffing met een heldere rekensom kan haar eerder een partner maken: je weet wat schade kost en je weet wat herstel oplevert. Dat opent de weg naar samenwerking, bijvoorbeeld in agrarische natuurcollectieven, waarin boeren worden betaald voor wat ze voor het land doen in plaats van voor wat ze eruit halen.

Twee voorwaarden zijn onmisbaar. De opbrengst van de heffing moet naar het herstel van de schade gaan: natuur, grondwater en drinkwater. Ook boeren die aantoonbaar bijdragen aan dat herstel, kunnen ervan worden betaald. Het geld mag echter niet als vergoeding terugvloeien naar dezelfde bedrijven die de heffing betalen, want dan verdwijnt de prikkel. Verdwijnt het geld in de algemene middelen, dan wordt de heffing een belasting zoals alle andere en verliest ze haar zin. Daarnaast moet de heffing zo zijn ingericht dat een bedrijf zich niet kan opsplitsen om onder de schijven te blijven. Wie twee bedrijven op naam van twee familieleden zet, moet als één bedrijf worden gezien.

Er zijn bezwaren te verwachten. Boerenorganisaties zullen zeggen dat de lage marge niet hun keuze is maar die van supermarkten en de wereldmarkt. Daar zit iets in. Maar juist omdat de markt de marge laag houdt, is een tegenwicht nodig dat de rekensom verandert. Een ander bezwaar is de angst voor voedseltekort. Die angst past slecht bij een land dat het grootste deel van zijn landbouwproductie exporteert en het voer voor zijn vee grotendeels importeert. Let wel: de exportcijfers zijn hoger dan wat Nederland zelf produceert, want een deel is doorvoer van producten die eerst zijn ingevoerd. Maar ook van de eigen productie gaat het grootste deel naar het buitenland. Minder volume hoeft hier dus niet minder eten op de Nederlandse tafel te betekenen.

Wel moet bij elke maatregel worden bekeken wat die doet met de bedrijven zelf. Een boer die minder gaat produceren, houdt zijn vaste lasten en zijn schulden. Dezelfde lage marge die de cirkel aandrijft, kan dan ook de overstap naar een andere werkwijze moeilijk maken.

Of de trap werkt zoals ik hoop, moet de praktijk uitwijzen. Hoe hoog de heffing wordt en waar de schijven liggen, zijn politieke keuzes. Het politieke krachtenveld verandert bij elke verkiezing.

Wat er weg kan

Ik wil dit essay niet afsluiten met een oproep aan boeren om beter hun best te doen. Zo'n oproep werkt slecht tegen een cirkel die zichzelf voedt. Wat wel kan werken, is iets weghalen: de beloning voor groei zonder verantwoording. Haal die weg en de cirkel verliest een belangrijke motor.

Misschien is de boer op de camping in de Auvergne geen ander soort mens dan zijn Nederlandse collega. Misschien leeft hij alleen in een andere rekensom. Zou de Nederlandse boer, met een trap in plaats van een cirkel, op den duur weer gaan lijken op het beeld dat wij elk jaar van vakantie mee naar huis nemen?

Test wat je weet: Is de Nederlandse veestapel te groot?

Welke aanpak maakt volgens jou de meeste kans: de wet, betere regels voor het welzijn, het recht op vrijheid of een andere rekensom in de economie? Doe de test: welke aanpak maakt een eind aan de fabrieksmatige veehouderij?