Diervriendelijke zuivelconsumptie?

Vegetarisme en veganisme

Als onbekenden mij vragen waarom ik bepaalde dierlijke voedingsmiddelen laat staan, zeg ik meestal dat ik vegetariër ben. Wanneer het om zuivelproducten gaat, voeg ik daar vaak aan toe dat ik een extra "consequente" vegetariër ben, wat men ook wel een veganist noemt. Ik voel me wat dit betreft in feite ook een soort vegetariër. Toch zijn er ethisch gezien wel verschillen tussen veganisme en andere vormen van vegetarisme. In dit artikel wil ik kort verkennen of die wezenlijk zijn.

Auteur Titus Rivas met dank aan de Nederlandse Vegetariërsbond en de Movement for Krishna Consciousness. Dit artikel verscheen eind 2004 in het blad Vega! van de Nederlandse Vereniging voor Veganisme.

Diergebruik

Van alle ethische vegetariërs kan gezegd worden dat we in principe geen dieren willen doden voor ons voedsel. Mensen die normale kaas gebruiken terwijl er vegetarische alternatieven zijn zonder dierlijke stremsel, zijn in dit opzicht geen vegetariër. Een belangrijk ethisch verschil tussen veganisten en andere vegetariërs is echter dat de eersten alle vormen van (fysiek) vermijdbaar diergebruik afwijzen. "Gematigdere" vegetariërs schrappen zoals bekend alleen producten van dode dieren van hun menu en gebruiken daarnaast soms zelfs leren schoenen of kleding. Hun verantwoording luidt doorgaans dat zuivelproductie niet gepaard hoeft te gaan met dierenleed en daarom ook gekoppeld kan zijn aan een fundamenteel respect voor het leven en welzijn van de betrokken dieren. Leer zou zo ook ontleend kunnen worden aan dieren die een natuurlijke dood zijn gestorven. Volgens sommigen zou deze combinatie van diergebruik met een vegetarisch respect voor dieren maatschappelijk gezien veel levensvatbaarder zijn en daardoor ook meer bijdragen tot het dierenwelzijn dan veganisme. Zoveel mogelijk afzien van alle diergebruik is namelijk veel ingewikkelder dan een lacto-ovo-vegetarische leefwijze. Bovendien zijn er geen "enge" associaties met extremisme zodat je minder nare reacties uit je sociale omgeving hoeft te verwachten.

Ethisch vegetarisme wordt in het algemeen bepaald door het verlangen dieren zoveel mogelijk lijden te besparen. Het vegetarische concept van diergebruik impliceert dan ook dat je dieren moreel verantwoord kunt gebruiken, d.w.z. zonder dat die dieren daar noemenswaardig last van hebben. Is dit een reële voorstelling van zaken? Ik kan me zeker indenken dat sommige gevallen van het gebruik van dierlijke producten niets te maken hebben met hun uitbuiting. Denk bijvoorbeeld aan kippen afkomstig uit de bio-industrie die een veilig thuis hebben gevonden bij geëngageerde dierenvrienden. Het is absurd om te spreken van "dierenleed" als de verzorgers van zulke vogels hun onbevruchte eieren opeten. Iets dergelijks geldt voor het gebruik van het stoffelijke overschot van dieren die een volkomen natuurlijke dood zijn gestorven.

Commerciële productie

Nu wordt het dus de vraag of lacto-ovo-vegetariërs hun producten meestal uit zo'n situatie betrekken of niet. Natuurlijk is dit juist niet zo. In de meeste gevallen zullen zij zogenoemde "diervriendelijke" melk en eieren kopen, afkomstig van ecologische of biodynamische boerenbedrijven. Helaas zijn deze bedrijven in de praktijk altijd mede afhankelijk van het doden van overtollige dieren. Er moeten bijvoorbeeld altijd weer nieuwe kalveren en kuikens geboren worden en alleen de vrouwelijke dieren zijn hiervan commercieel gezien interessant, een paar fokmannetjes daargelaten. Als men alle dieren in leven zou moeten houden, zou dat ongetwijfeld betekenen dat een veeboer binnen de kortste keren failliet zou gaan.

Toen ik de research voor dit artikel deed was ik me daar onvoldoende van bewust. Ik dacht werkelijk dat het financieel haalbaar was om op commerciële basis zuivel te produceren zonder daarbij de economisch (praktisch) nutteloze mannetjesdieren af te maken. Voor kleinschalig eigen gebruik zou dit inderdaad niet nodig hoeven te zijn, maar dit is dan ook iets anders dan veeteelt als bron van inkomen. Aangezien de meeste vegetariërs zichzelf geen landbouwhuisdieren kunnen veroorloven, zou zuivelproductie dus ook in de meeste gevallen afhankelijk zijn van commerciële ondernemingen en daarmee dus ook van het doden van dieren.

Hindoes hebben overigens in elk geval officieel een oplossing gevonden voor het overschot aan mannelijke dieren bij de melkveehouderij. Stieren worden (meestal in de vorm van ossen) ingezet als werkdieren, zodat hun leven "economisch rendabel" blijft. Koeien worden slechts eens in de drie of vier jaar bevrucht, zodat het aantal mannelijke kalfjes beperkt is. Uiteraard hangt hier wel een prijskaartje aan: op de website van The Sacred Cow heeft men het bijvoorbeeld over meer dan 1,5 Britse Pond per liter als redelijke prijs! Dit systeem mag dan eventueel werken in India, in het moderne westen is het natuurlijk geen optie om grootschalig alle stieren voor de inseminatie en akkerbouw aan te houden. Bovendien zou de ermee samenhangende relatief "geweldloze" zuivelconsumptie voorbehouden zijn aan de rijken. In een land als Nederland zou de productie van betaalbare zuivel zonder link met het afmaken van mannelijke dieren daarom in de praktijk nooit afdoende kunnen zijn. Uiteraard geldt dit des te meer voor leer en andere producten van dode dieren. Het percentage leer dat afkomstig is van dieren die een natuurlijke dood zijn gestorven is bijna nihil en de kans dat leerproducten niets met de slacht te maken hebben is daarmee ook verwaarloosbaar klein.

Technologische uitweg?

Er wordt wel eens gezegd dat dierlijke producten in de toekomst volledig kunstmatig zullen worden gefabriceerd. Dat wil zeggen dat ze buiten de lijven van levende dieren uit cellen worden gekweekt. Het zal echter nog wel even duren voordat het zover is en daarna zal het nog een hele tijd minder rendabel zijn dan de nu gangbare veeteelt. Bovendien zullen veel consumenten vanuit een concept van natuurlijkheid nog lang bezwaren maken tegen dergelijke hypertechnologische ontwikkelingen. Ook zullen er waarschijnlijk allerlei dierexperimenten nodig zijn waarbij ongetwijfeld veel dieren worden opgeofferd. Maar in principe is het echt voorstelbaar dat de meeste dierlijke producten in de supermarkt ooit niets meer te maken hebben met slacht of gevangenschap van dieren. Het is zelfs mogelijk dat ze daarbij op den duur goedkoper zijn dan traditioneler vlees of zuivel.

De aanvaardbaarheid van diergebruik

Helaas beseffen veel vegetariërs te weinig dat consumptie van zuivelproducten in de westerse wereld bijna nooit los van het slachten van mannetjesdieren voorkomt. Uitgaande van de genoemde technologische ontwikkelingen zou de nauwelijks vermijdbare onzalige link ooit kunnen worden verbroken, maar daarbij stuiten we dan wel op een fundamentelere vraag. Hoe acceptabel is het eigenlijk om dieren te gebruiken als dat niet strikt nodig is? Dieren kunnen zelf niet kiezen voor het produceren van bepaalde voedingsmiddelen en er wordt met opzet in hun leven ingegrepen, ook al zou dit in concrete gevallen niet gepaard gaan met een aanzienlijke hoeveelheid dierenleed.

Het voornaamste probleem dat ik hierbij zie is dat het concept dat je dieren hoe dan ook in zekere mate mag gebruiken voor je eigen genoegen terwijl dit fysiek gezien niet nodig is voor je gezondheid tevens aan de basis ligt van alle vormen van onrechtvaardig diergebruik. Ook de specifiek vegetarische uitwerking van het concept, in de vorm van diervriendelijk diergebruik, wortelt nog steeds in een speciësistische visie op dieren. Let wel, ik doe hiermee niets af aan de waarde van het lacto-ovo-vegetarisme, dat hoe dan ook een enorme verbetering betekent tegenover de "normale" gang van zaken. Veganisten zijn en blijven een soort vegetariërs en geen tegenstanders van het vegetarisme. Maar wijsgerig gezien is alleen een consequente afwijzing van onnodig diergebruik uiteindelijk echt geloofwaardig.