De centrale betekenis van vrijheid voor rechten en respect van dieren

Respect voor dieren, wat houdt dat in de praktijk in?

In het Engelse woordenboek "Longman Dictionary of Contemporary English" wordt respect onder meer gedefinieerd als "to be careful not to do anything against someone's wishes".
In het van Dale woordenboek staat voor "respecteren"….

blijk geven van respect (voor) => iemand au sérieux nemen, iemand in zijn waarde laten, iemand voor vol aanzien
(een zaak) met eerbied behandelen => eerbiedigen
(voorschriften) eerbiedigen => naleven

Het klinkt zo gemakkelijk: iemand in zijn waarde laten.
Voor dieren geldt dan ook nog eens dat zij intrinsieke waarde zouden hebben. Wat houdt dat dan in "respect voor de intrinsieke waarde van het dier" of "hoe kunnen we de wensen van dieren kennen"?
Vraag 100 mensen of zij respect hebben voor dieren, dan zullen allen dat beamen. Vraag dezelfde mensen naar een definitie van respect en men zal niet veel verder komen met omschrijvingen die dicht bij bovenstaande uitwerkingen van van Dale zullen liggen.
Maar wanneer je 100 situaties voorlegt, die variëren in de mate waarin dieren gebruikt worden, dan vind je weinig overeenstemming over of het gedrag van mensen getuigt van respect. Bijvoorbeeld, is het kappen van de snavels van kippen om de gevolgen van agressief pikgedrag te verminderen een uiting van gebrek aan respect voor de kip? Het is een aantasting van de lichamelijke integriteit van het dier, maar hoe ernstig? In Nederland is het snavelbehandelen van leghennen sinds 2019 verboden.
Of is het knippen van varkensstaarten om te voorkomen dat zij die op latere leeftijd bij elkaar afbijten een gebrek aan respect voor het jonge dier? De Europese Unie verbiedt het routinematig couperen van staarten al sinds 2003, toch gebeurt het in Nederland nog bij de meeste biggen.
Het woord respect wordt gemakkelijk in de mond genomen, maar is geen leidraad voor velen om tot eensluidende besluiten te komen in de omgang met dieren.
Vandaar het voorstel om respecteren als volgt te definiëren "het midden houden tussen betrokken zijn en voldoende afstand te houden".
Net als in de etiquette gaat het erom om belangstelling voor de ander te hebben, maar hem of haar niet het hemd van het lijf te vragen. Respecteren heeft alles te maken met het in acht nemen van de grenzen van de eigen en andermans vrijheid.
Geef anderen, ook dieren, voldoende ruimte om zichzelf te zijn. In het geval van landbouwhuisdieren: geef dieren die omgeving waarin zij zich ook nog eens natuurlijk kunnen gedragen. Geef een dier de ruimte om in een weide om te scharrelen, dan hoef je hun snavels en staarten ook niet af te knippen.

Centrale betekenis van vrijheid

Als we kijken naar ons rechtssysteem dan proberen we het recht op vrijheid wel op onszelf toe te passen.
In de belangrijkste en eerste 17 wetsartikelen die onze Grondwet kent, de klassieke grondrechten, is getracht dit recht op vrijheid en voor alle mensen gelijk te waarborgen. Wie deze artikelen leest en zich voorstelt dat we aan dieren gelijkwaardige rechten toekennen, zal ontdekken dat zoiets best mogelijk is. We hoeven het dier (binnen ruimere grenzen dan nu) alleen maar vrij te laten. Dat dit kan, liet de Proclamatie van de rechten van het dier al zien, die op 15 oktober 1978 in het UNESCO-gebouw in Parijs werd uitgeroepen. Die heeft geen rechtskracht en is nooit door de UNESCO of de Verenigde Naties aangenomen, maar zegt het duidelijk. Artikel 4: alle wilde dieren hebben recht op vrijheid in hun natuurlijke omgeving. Artikel 5: dieren die van oudsher in een menselijke omgeving leven, zoals landbouwhuisdieren, hebben recht op leven en groei in hun eigen tempo, onder aangepaste levensomstandigheden. Elk ingrijpen van de mens uit winstbejag in dit tempo of in deze omstandigheden is een aantasting van dit recht.
Wanneer het dier zich niet natuurlijk en vrij mag gedragen, dan is dit ondanks een goede verzorging, een vorm van dierenmishandeling. Fokzeugen werden tot 2006 aan een korte ketting gehouden en tot 2013 maandenlang in een krappe box. Dat is inmiddels verboden, maar rond het werpen staat een zeug nog wekenlang in een kraamhok waarin ze zich niet kan omdraaien. Een schrijnend voorbeeld van schending van haar bewegingsvrijheid. In artikel 15 van de grondwet staat dat "buiten de gevallen bij of krachtens de wet bepaald, niemand zijn vrijheid mag worden ontnomen". Welk misdrijf heeft het mestvarken begaan dat het zijn leven moet slijten met te veel dieren in een te kleine, ongezonde ruimte? Dit leidt net als bij mensen tot verveling en agressie.

Een ander voorbeeld: in artikel 11 van de grondwet is het recht op lichamelijke integriteit beschreven. Het knippen of vijlen van tanden en het castreren van biggen zou een schending van deze vrijheid genoemd kunnen worden. In Nederland worden biggen sinds 2009 alleen nog onder verdoving gecastreerd en de meeste beertjes worden niet meer gecastreerd, maar in veel andere Europese landen mag het in de eerste levensweek nog zonder verdoving. Het scheiden van koe en kalf direct na de geboorte is een vorm van het behandelen als object. De functie van het kalf is het opwekken van de melkgift bij de moeder.
Daarna wordt het zo snel mogelijk slachtrijp gemaakt.
Net als bij mensen zouden dierenrechten met dezelfde 2 concepten gewaarborgd moeten worden: vrijheid en gelijkheid (voor alle dieren). Het feit dat het gedrag van een dier zelfs nog meer voortkomt uit gedetermineerdheid dan dat er sprake is van vrije keus, doet aan het recht op vrijheid niets af.
Zie ook:

vrijheid is een waardevolle paradox;
de 5 vrijheden van dieren in de veeteelt;
meer over vrijheid;
Dirk Boons frustraties over het niet toepassen van de Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren uit 1992. Die wet is in 2013 vervangen door de Wet dieren, die in artikel 1.3 de intrinsieke waarde van het dier erkent.