Vrijheid is een waardevolle paradox

Vrijheid bestaat niet zonder grenzen

Vrijheid is een abstract begrip. Je kunt het vergelijken met een gat in een muur. Een gat is zelf niets: het wordt bepaald door de muur eromheen. Zonder muur geen gat. Zo wordt ook vrijheid vooral duidelijk door wat zij niet is.

Daarom kun je vrijheid opvatten als een paradox: een uitspraak die tegenstrijdig lijkt. Vrijheid kan niet bestaan zonder haar tegendeel, onvrijheid:

• je bent gedwongen keuzes te maken, anders kun je niet verder;
• je moet anderen grenzen stellen, anders tasten ze jouw vrijheid aan;
• wat vrijheid is, kun je soms alleen duidelijk maken door wat zij niet is.

Elke keuze verkleint je mogelijkheden, maar opent ook nieuwe wegen. Wie dat accepteert, wint er juist vrijheid bij.

Het volledige artikel over leren leven met paradoxen staat op de website van Bert Stoop: Leren leven met paradoxen. Daar gaat het ook over de zin van het leven, de dood, het bestaan van God en bezit.

Gelijkwaardigheid van mens en dier

Een van de paradoxen luidt: "Het leven heeft geen zin". Je kunt daar somber van worden. Je kunt het ook zien als een kans: je mag je leven zelf zin geven. Daaruit volgt gelijkheid. Niemand is bij voorbaat meer waard omdat hij een eigenschap heeft die in het licht van een bepaalde levenszin meer waarde zou hebben. Dat geldt voor mensen onderling, maar ook voor mens en dier. Het leven van een mens is niet objectief als waardevoller vast te stellen dan dat van een dier.

Vrijheid, dieren en natuur

Vrijheid strekt zich ook uit tot dieren en de natuur. Mensen proberen in hun cultuur de natuur te overstijgen, maar de vrije natuur blijft als voorbeeld trekken. Dieren maken zich niet druk over paradoxen of de zin van het leven. Ze verwerven alleen wat ze nodig hebben om te overleven, zoals voedsel en nestmateriaal.

Veel mensen ontzeggen dieren rechten omdat de mens boven het dier zou staan. Een hogere positie is op zich geen argument om anderen rechten te ontzeggen. Misschien hebben dieren zelfs eigenschappen die mensen benijden: trouw, natuurlijkheid, zorgeloosheid. Een dier liegt niet en is niet arrogant.

In de vrije natuur blijven dieren fit om hun belagers te ontlopen. Dat houdt de natuur scherp en is samen met genetische variatie de motor van de evolutie. Waar de natuur zich ongestoord kan ontwikkelen, is zij voor mensen een bron van schoonheid en spirituele ervaring. Vrijheid staat in de schepping centraal.

Begrippen definiëren door wat ze niet zijn

Begrippen als kwaliteit, vrijheid en liefde worden vaak bewust niet scherp gedefinieerd. Dat maakt ze ongrijpbaar, maar ook werkbaar. De meest basale regel voor normen en waarden is niet voor niets negatief geformuleerd: "wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet". Door te omschrijven wat je niet moet doen, komt er ruimte vrij voor wat wel mag.

Zo is het ook met dierenwelzijn. Leg in de wet vast wat het welzijn van dieren bedreigt en verbied dat. Dan ligt de verantwoordelijkheid voor de verzorging waar die hoort: bij de veehouder of de eigenaar van een huisdier.

Vrijheid vraagt om een zorgplicht

Vrijheid verhoudt zich slecht met plichten. Toch is de plicht om de vrijheid van anderen te respecteren geen tegenspraak. Het is een paradoxaal, maar bruikbaar kenmerk van vrijheid. Er is geen enkele reden om dieren uit te zonderen van het recht op vrijheid. De mens bedreigt structureel de leefruimte van dieren op aarde. Daarmee heeft hij de zorgplicht op zich genomen om hun vrijheid te garanderen.

Meer over de samenhang van deze begrippen lees je in het artikel over de dialectiek.