Wat is de intrinsieke waarde van het dier?

Intrinsieke waarde in de wet

In de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (GWWD), die in 2013 is vervangen door de Wet dieren, wordt het begrip als volgt omschreven. "Erkenning van de intrinsieke waarde van het dier betekent dat het dier onafhankelijk van de mens een eigen waarde wordt toegekend en dat de belangen van het dier niet meer automatisch ondergeschikt zijn aan de belangen van de mens.
Het doel van de dierenbeschermingswetgeving volgens het regeringsstandpunt is dan ook het bevorderen van zodanige voorwaarden en omstandigheden dat het dier optimale bescherming wordt geboden tegen handelingen van de mens die het welzijn van het dier aantasten".

Evertsen en de Bordes (opvolgster van Boon) schrijven: de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (Gwwd) is gepubliceerd in Staatsblad 1992, 585. De introductie van het begrip welzijn in Hoofdstuk III, De zorg voor het welzijn van dieren, leek een nieuw tijdperk in te luiden waarin de bescherming van dieren voortvarend ter hand kon worden genomen.
Intrinsieke waarde speelde als normatief, richtinggevend concept vooral op de achtergrond een rol, maar de verwachtingen waren desondanks hooggespannen.
De nieuwe manier om over dieren te praten zou kunnen inspireren tot een andere manier van omgaan met dieren. Tot zover.

Kritiek op het begrip intrinsieke waarde

Volgens A.W. Musschenga "is het begrip intrinsieke waarde van de niet-menselijke natuur een intellectueel middel in de strijd tegen het antropocentrisme" (Filosofie & praktijk 15/3 1994 p 113).
In 1996 stelde mr drs J. Staman van het directoraat Wetenschap en kennisoverdracht van het Ministerie van Landbouw op een studiedag over "intrinsieke waarde van het dier in de praktijk" van bio-ethici dat "het begrip abstract is, afstandelijk, vaag, voor velerlei uitleg vatbaar en verwarringwekkend. Het spreekt niet tot de verbeelding. Het brengt ons niet in verbinding met onze emoties" en "het begrip (intrinsieke waarde) valt door de mand (…) omdat het geen praktisch verschil maakt".
(zie ook prof. dr Dirk Boon (1949-2019), ooit hoogleraar Dier en Recht te Utrecht.)

Eigenwaarde of eigen waarde?

Helemaal verwarrend wordt als mensen het begrip vervangen door "eigenwaarde" of de toevoeging geven an sich. Eigenwaarde heeft in de ethiek de betekenis van persoonlijke waarde dwz een besef van datgene wat men waard is. De ethologie heeft geen bewijs dat dieren een besef hebben van datgene wat ze waard zijn. Sommige wetenschappers beweren dat dieren geen persoonlijkheid of een eigen identiteitsgevoel hebben. Van mensapen en dolfijnen is aannemelijk gemaakt dat zij een minimale vorm van identiteit ervaren.

Ook staatssecretaris Geke Faber liet zich in 1998 niet onbetuigd in dit stukje nieuw taalgebruik "intrinsieke waarde betekent dat mensen de eigenste eigenheid van het in het wild levende dier dienen te respecteren". Haar conclusie is dat daarom gewonde dieren in het wild aan hun lot overgelaten moeten worden ….

Intrinsieke waarde in de Scheppingsleer: deus ex machina?

Voor wie de bijbel als inspiratiebron gebruikt kan daaruit destilleren dat het dier door God geschapen is met extra kwaliteiten en mogelijkheden om bepaalde ervaringen op te doen die uitstijgen boven de gebruikswaarde door de mens aan het dier toegekend. Het is de menselijke plicht om het dier geen (intrinsiek) positieve ervaringen te onthouden en geen (intrinsiek) negatieve ervaringen te bezorgen. Het is de ziel waarin deze ervaringen worden vastgelegd en het is de ziel die de verbinding vormt tussen mens en dier.
Meer hierover in het proefschrift van ds Jacques Schenderling. Hij stelt dat de kerk voor de belangen van dieren moet opkomen.

Wet dieren

Artikel 1.3. Intrinsieke waarde

1. De intrinsieke waarde van het dier wordt erkend.
2. Onder erkenning van de intrinsieke waarde als bedoeld in het eerste lid wordt verstaan erkenning van de eigenwaarde van dieren, zijnde wezens met gevoel. Bij het stellen van regels bij of krachtens deze wet, en het nemen van op die regels gebaseerde besluiten, wordt ten volle rekening gehouden met de gevolgen die deze regels of besluiten hebben voor deze intrinsieke waarde van het dier, onverminderd andere gerechtvaardigde belangen. Daarbij wordt er in elk geval in voorzien dat de inbreuk op de integriteit of het welzijn van dieren, verder dan redelijkerwijs noodzakelijk, wordt voorkomen en dat de zorg die de dieren redelijkerwijs behoeven is verzekerd.
3. Voor de toepassing van het tweede lid wordt tot de zorg die dieren redelijkerwijs behoeven in elk geval gerekend dat dieren zijn gevrijwaard van:
   a. dorst, honger en onjuiste voeding;
   b. fysiek en fysiologisch ongerief;
   c. pijn, verwonding en ziektes;
   d. angst en chronische stress;
   e. beperking van hun natuurlijk gedrag.

In de Wet dieren is het begrip Intrinsieke waarde onder lid 2 niet bepaald eenvoudig omschreven.
Valt het gegeven dat sommige dieren kunnen voelen onder de eigenwaarde van dieren? En hoe zit het met dieren waarin we ons slecht kunnen inleven: hebben die minder waarde?
Concreter wordt het in lid 3, waarin het woord "gevrijwaard" ietwat zwak een voorzichtige erkenning is van het recht op vrijheid. In de tekst hieronder wordt dit laatste verder uitgewerkt.

In zijn boek Dierencrisis doet Michel Vandenbosch een goed voorstel als alternatief voor intrinsieke waarde.

Dierenrecht op regie over het eigen leven

Een leeuw of een dolfijn kan het vrijheidsbegrip van een mens in al zijn vormen en subtiliteiten niet vatten. Dat betekent niet dat hij geen behoefte heeft aan vrijheid. In zijn boek Respect for Nature begrijpt de Canadese filosofieprofessor Paul Taylor de dierlijke vrijheid idealiter als de afwezigheid van de minste belemmering die een dier hindert in zijn normale activiteit en gezonde ontwikkeling.

Je kan behoudens hun biologische begrensdheid en de natuurlijke risico's van hun bestaan (dood door ziektes of roofdieren) de vrijwel absolute vorm van vrijheid voor dieren onderscheiden: een zelfstandig bestaan in hun biotoop dat ontsnapt aan de directe controle van de mens en vrij is van voortdurende menselijke tussenkomsten. Hier hebben dieren de meeste kansen om hun leven zelf te sturen, in de woorden van Paul Taylor 'tot bloei' te komen en het bestaan te leiden waartoe ze van nature uitgerust zijn. Een olifant leeft in een toestand van optimaal welzijn naarmate hij zijn soorteigen doelen, behoeften, verlangens en voorkeuren kan nastreven en vervullen. Voor een olifant maakt de mogelijkheid om in kuddes te migreren daar deel van uit.

Drie meter lange tuimelaars zijn al 65 miljoen jaar perfect gestroomlijnd om in hechte sociale groepsverbanden van enkele tientallen tot wel duizend dolfijnen dagelijks tot zestig km te zwemmen en 200 tot 500 meter diep te kunnen duiken. Een schrijnend contrast met een dolfinariumbassin van enkele tientallen vierkante meter en enkele meters diep.

In die omgeving kan het natuurlijke, aangeboren potentieel aan normale soortspecifieke vaardigheden niet of nauwelijks tot wasdom komen en wordt de dieren tekort gedaan. Niet alleen directe, fysieke mishandelingen, die zichtbare lichamelijke schade (letsels en verwondingen) veroorzaken, of ziekte door verwaarlozingen, zijn een graadmeter van slechte levenskwaliteit.

Ook de mate van ontplooiing van het natuurlijke potentieel of van deprivaties en frustraties door gebrek aan ontplooiingsmogelijkheden, bepaalt of een dier een waardig dan wel onwaardig bestaan leidt. Deprivaties in een saaie omgeving waarin de levensruimtelijke vrijheid sterk beknot wordt, kunnen het mentale welzijn van dieren zodanig erg aantasten dat ze zich uit verveling of frustratie neurotisch of zelfs psychotisch gedragen, zich zelf verminken, depressief of apathisch worden (zie hoofdstuk 8: Pijn aan het spit).

Dat dieren nooit iets anders gekend hebben dan een afstompend leefmilieu waartoe mensen hen gedwongen hebben, en zich evenmin bewust zijn van hun natuurlijke potentieel tot levenskwaliteit "ze weten niet beter"), is dan ook geen rechtvaardiging voor een dergelijke behandeling.

In de natuurlijke omgeving komt aan hun levensloop onvermijdelijk vroeg of laat een einde, al dan niet abrupt. Dat hoort bij de risico's van het bestaan. Maar los daarvan zijn dieren, min of meer solitair levend of in een sociale groep, in hun biotoop onbevangen vrij te komen en te gaan waar ze willen. Slechts afgeremd door hun eigen natuurlijke begrensdheid of tot ze botsen op een omheining die een wildpark begrenst. Voor een dolfijn is dat de kustlijn.

De natuurlijke wereld van een normale dolfijn kent geen betonnen muren noch glazen wanden. Vrijheid is niet altijd noch per definitie gelijk aan totale onafhankelijkheid. Zorgethici spreken bij mensen van de behoefte aan autonomie die ook binnen een afhankelijkheidsrelatie kan vervuld worden. Die relatieve vorm van vrijheid noemt men de relationele autonomie. Dat begrip kan je toepassen op de situatie van dieren die leven onder de hoede van de mens. Idealiter in omstandigheden waarin zij zich normaal kunnen ontwikkelen en ontplooien, totdat ze een natuurlijke dood sterven of men hen uit barmhartigheid pijnloos laat inslapen.

Relationele autonomie lukt bijna nooit voor wilde dieren. Meestal stellen die te hoge eisen om in gevangenschap een goed leven te hebben. Geen mens kan daar afdoende aan tegemoet komen.

Gedomesticeerde dieren stellen niet zulke hoge eisen. Honden of katten kunnen zich houden aan een aantal sociale leefregels die hen door mensen worden opgelegd. Vergis u niet, ook die dieren hebben grote behoefte aan regie over hun leven. Ze hebben nood aan een interessant bestaan met zoveel mogelijk soorteigen prettige en zo min mogelijk onaangename ervaringen. Waar dieren, zowel de wilde als de gedomesticeerde, de controle over hun eigen lijf en leven vrijwel volledig kwijt zijn aan de mens, is er geen sprake van menselijke zorgzaamheid noch van een waardig dierenbestaan. Tot zover Vandenbosch.

Capabiliteitsbenadering

Martha Nussbaum (1947) werkt in haar boek "Gerechtigheid voor dieren" de capabiliteitsbenadering uit. Welzijn of gebrek aan welzijn heeft volgens de capabiliteitsbenadering in belangrijke mate te maken met de vrijheid die dieren hebben om hun leven naar eigen goeddunken in te richten. In haar opinie zijn we al eeuwen aan dieren verplicht om onze samenleving zo in te richten dat met de belangen van dieren in gelijke mate als aan mensen rekening wordt gehouden. We zijn al lang doorgeschoten in onze exploitatie van de natuur.
Martha Nussbaum. Gerechtigheid voor dieren. Onze collectieve verantwoordelijkheid (bol.com).
Een dierenleven krijgt waarde wanneer het kan worden geleefd in vrijheid.

Begripsverwarring

Zoals hierboven betoogd, is de kans groot dat het begrip "intrinsieke waarde" verschillend wordt opgevat. Je kunt het (afhankelijk van de klemtoon op "intrinsiek" dan wel "waarde") opvatten als dat een individu waardevol is, maar dat de hoeveelheid van zijn waarde en aard intrinsiek en daarom onbepaald is (A). Je kunt het ook opvatten als dat een individu een waarde heeft die intrinsiek van oorsprong is en daarom niet ter discussie staat (B). In beide opvattingen voegt het menselijke oordeel en de voorstelling over de objectieve waarde niets toe en is de praktische waarde van het begrip nihil. Bovendien is het een contradictio in terminis en een cirkelredenering.

Een waarde wordt zichtbaar in het gedrag in vrijheid en de aard en de omvang van zijn/haar waarde wordt door het individu zelf bepaald. We kunnen en mogen niet over de waarde van een ander oordelen.

Waar het voor een levend wezen omgaat is dat het de vrijheid en dus de ruimte krijgt om zichzelf te zijn, ongeacht de oorsprong en aard van deze wens. Het is voor het individu daarom van belang (van waarde) om de omstandigheid waarop dit kan te optimaliseren. Voor een mens betekent dit een kans om zichzelf te ontplooien, voor een dier betekent het om te kunnen leven volgens intrinsiek aanwezige instincten. Een sociale, rechtvaardige samenleving garandeert dit in haar grondrechten. Alleen zo kan er iets terecht komen van de intrinsieke, in zichzelf aanwezige potentie om te worden wie je wilt zijn. Het voert te ver om deze paradoxale gedachte hier uit te werken, dat doen we elders op deze site.