Is vis een goed alternatief voor vlees? |
|
Dit is een uitgebreid artikel. Het is opgebouwd als een route: zes haltes langs de hoofdlijn, met onderweg zijsporen voor wie zich verder wil verdiepen. Hoe wil je lezen?
De groene lijn is de hoofdlijn van het artikel. De gele aftakkingen zijn zijsporen: verdieping die je kunt overslaan zonder de draad kwijt te raken. Klik op een halte of zijspoor om er direct heen te gaan; met de terugknop van je browser (vorige pagina) kom je weer hier bij de kaart. Halte 1 van 6 · Een goed alternatief voor vlees? Vis: een goed alternatief voor vlees?Is vis een goed alternatief voor vlees? Die vraag stellen veel mensen zich, zeker als ze minder of geen vlees willen eten. Vis heeft lang de naam gehad gezonder en milieuvriendelijker te zijn. In dit artikel kijken we naar de gevolgen van het eten van vis voor de mens, de dieren en het milieu. Vis wordt in het wild gevangen of komt uit een kwekerij. Beide hebben hun eigen gevolgen. Wereldwijd wordt steeds meer vis gegeten. Volgens de FAO at de wereldbevolking in 2022 gemiddeld 20,7 kilo vis en andere waterdieren per persoon, ruim twee keer zoveel als in 1961. Nederlanders eten gemiddeld ruim 9 kilo schoongemaakte vis per jaar, omgerekend naar levend gewicht ongeveer 20 kilo. Halte 2 van 6 · Wilde vis: er wordt te veel gevangen Wilde vis: er wordt te veel gevangen
De Nederlandse visserij bracht in 2024 ongeveer 316 miljoen kilo vis aan, vooral haring, makreel, horsmakreel, schol en tong. Driekwart daarvan komt van de grote vriestrawlers, die ook ver buiten de Noordzee vissen. Overbevissing is een wereldwijd probleem. Al in 2003 berekenden biologen van de Dalhousie University in Canada dat de aantallen grote roofvissen, zoals marlijn, tonijn, kabeljauw, heilbot en zwaardvis, in vijftig jaar met 90 procent waren gedaald. De overgebleven vissen worden bovendien kleiner, omdat de grootste exemplaren als eerste worden weggevangen. Sommige krijgen nooit de kans zich voort te planten. Zijspoor A · Kabeljauw en haring in de Noordzee (± ½ min) Kabeljauw en haring in de NoordzeeIn 2003 waarschuwde Stichting De Noordzee dat de kabeljauw door jarenlange zware visserij op het punt stond uit de Noordzee te verdwijnen. Ruim twintig jaar later is het herstel nog steeds niet gelukt. Het kabeljauwbestand in de zuidelijke Noordzee zit volgens de internationale zeeonderzoeksraad ICES onder de kritieke grens, waardoor de voortplanting in gevaar is. De andere twee deelbestanden zitten onder het duurzame niveau. Het advies voor 2026 werd zelfs uitgesteld. Het kan ook anders. De haring was eind jaren zeventig bijna verdwenen en herstelde na een tijdelijk vangstverbod. Ook schol doet het nu goed. Dat laat zien dat de zee zich herstelt wanneer de mens haar met rust laat. Zijspoor B · Bijvangst (± ½ min) Bijvangst
Halte 3 van 6 · Gekweekte vis Gekweekte visSinds 2022 komt wereldwijd meer vis uit kweek dan uit zee. In Nederland worden vooral paling en meerval gekweekt, samen enkele duizenden tonnen per jaar. Nederland is daarmee de grootste producent van kweekpaling en kweekmeerval in Europa. In de kwekerijen zwemmen de vissen dicht op elkaar in bakken met gefilterd water, zonder bodem, planten of ruimte om te migreren. De paling laat zien hoe ver dit gaat. De Europese paling staat sinds 2008 als ernstig bedreigd op de Rode Lijst. Paling plant zich in gevangenschap niet voort: elke kweekpaling begon als glasaal die in het wild is gevangen. Paling kweken haalt dus nog steeds dieren uit een bedreigde soort weg. Zijspoor C · Vis voor vis (± ½ min) Vis voor visGekweekte vis moet ook eten. Een groot deel van het voer voor kweekvis bestond lange tijd uit vismeel en visolie, gemaakt van wild gevangen vis zoals zandspiering, sprot en ansjovis. Voor één ton zalm werd vroeger ruim drie ton wilde vis verwerkt. Het aandeel vismeel in het voer is inmiddels gedaald, maar daar is vooral soja voor in de plaats gekomen. De kweek van vis lost het probleem van de lege zeeën dus maar gedeeltelijk op en verplaatst een deel ervan naar de akkers. Viskwekerijen produceren bovendien mest. Onderzoek in Noorwegen liet al vroeg zien dat zalmkwekerijen in open netten een grote bron van fosfaat en stikstof zijn. Daar komen ziektes en zeeluizen bij, die zich ook naar wilde zalm verspreiden. Lees meer over zalmkwekerijen. Halte 4 van 6 · Pijn, angst en stress Pijn, angst en stress bij vissenKunnen vissen pijn, angst en stress ervaren? Die vraag bepaalt voor een groot deel hoe we met vissen omgaan. Pijn is een subjectieve ervaring en is bij geen enkel dier onomstotelijk te bewijzen, ook niet bij een hond. Wel kan aannemelijk worden gemaakt dat een dier pijn voelt. Daarvoor worden drie criteria gebruikt:
Vissen voldoen aan alle drie. In 2003 toonden onderzoekers in Schotland aan dat forellen pijnreceptoren hebben. Forellen die bijengif of azijnzuur in hun lippen kregen gespoten, gingen anders gedragen: ze wreven hun lippen langs de bodem en aten minder. Sindsdien is het bewijs alleen maar sterker geworden. In 2024 ondertekenden honderden wetenschappers de New York Declaration on Animal Consciousness, waarin staat dat bewust ervaren bij vissen een reële mogelijkheid is waar we rekening mee moeten houden. Ook de Nederlandse overheid erkende al in 2002 in de beleidsnota "De waarde van vis" dat er welzijnseisen voor vis moeten komen, met name voor het vangen en doden. In 2003 stelde de Raad voor Dieraangelegenheden dat vissen net als andere gewervelde dieren pijn, angst en stress kennen en daarom in de wet niet anders behandeld moeten worden. Voor Animal Freedom is dit bewijs welkom, maar niet doorslaggevend. Ook een vis heeft recht op vrijheid en dat hoeft hij niet eerst te bewijzen. Halte 5 van 6 · Hoe vissen worden gedood Hoe vissen worden gedoodDe manier waarop vissen worden gedood, bepaalt voor een groot deel hoeveel ze lijden. Voor zoogdieren en vogels gelden strenge regels voor het verdoven en doden. Voor vissen nauwelijks: de Europese slachtverordening schrijft voor vis alleen voor dat vermijdbare pijn moet worden voorkomen. Sinds juli 2018 moet in Nederland gekweekte paling worden verdoofd voordat hij wordt geslacht. Voor andere kweekvis (meerval, tilapia en tarbot) en voor de miljarden wild gevangen vissen geldt die plicht niet. Hieronder de belangrijkste dodingsmethoden. VerstikkingAnders dan veel mensen denken, gaat een vis niet snel dood op het droge. Haringen zijn pas na ongeveer 35 minuten gestikt, kabeljauw en wijting na een uur. Tong en schol doen er nog langer over: zij zijn pas na ongeveer vier uur dood. StrippenBij strippen wordt de vis levend opengesneden om de ingewanden en het bloed te verwijderen. De vis is daardoor niet meteen dood. Haringen, tongen en scharren kunnen daarna nog 10, 30 en 35 minuten leven, schollen tot 50 minuten. Vaak laat men de vissen eerst 7 tot 20 minuten in de lucht stikken en worden ze daarna levend gestript. Zijspoor D · De paling (± ½ min) De palingBij de neksnede krijgt de paling een snee achter de kop, waardoor het ruggenmerg wordt doorgesneden. De zuurstoftoevoer naar de hersenen blijft intact. Wordt het dier daarna opengesneden, dan gebeurt dat mogelijk bij bewustzijn. Nog erger was het "doodkruipen" in een zoutbad: over de levende paling werd zout gestrooid om de slijmlaag te verwijderen. Het zout werkt op de huid als brandwonden en beschadigt de kieuwen. De paling maakt langdurig heftige bewegingen om eraan te ontsnappen. Deze methode is in Nederland inmiddels verboden. Toch bleek in 2020 dat een deel van de palingkwekers de dieren nog steeds zonder verdoving slachtte. Soms worden vissen niet eens gedood. Bij het afsnijden van haaienvinnen werd de levende haai teruggegooid. Sinds 2013 moeten haaien in de Europese Unie met de vinnen eraan aan land worden gebracht, maar wereldwijd gaat deze praktijk door. Halte 6 van 6 · Conclusie ConclusieIs vis een goed alternatief voor vlees? Voor het milieu is vis vaak iets minder belastend dan vlees, omdat vissen hun lichaam niet warm hoeven te houden en minder voer nodig hebben. Maar daarmee houdt het voordeel op. Er wordt veel meer vis gevangen dan de zee aankan. Kweekvis leeft zonder vrijheid en is voor een deel afhankelijk van wilde vis en soja. En vissen voelen pijn, terwijl ze bij het vangen en doden minder bescherming krijgen dan welk ander dier ook. Wie om dieren geeft, heeft aan vis geen goed alternatief voor vlees. Een plantaardig alternatief ligt meer voor de hand. De omega-3-vetzuren waar vis om bekendstaat, maken vissen niet zelf: ze halen die uit algen. Algenolie is daarom een goede bron zonder vis. Zijspoor E · Gezondheid (± ½ min) GezondheidVette vis, zoals haring, makreel, sardien en zalm, staat bekend om de omega-3-vetzuren EPA en DHA. Die zijn goed voor hart en bloedvaten. Het Voedingscentrum adviseert daarom één keer per week vis te eten. Vis bevat ook ongewenste stoffen. Vooral PFAS zitten relatief veel in vis. Het RIVM vond ze in vette en magere vis. Het Voedingscentrum raadt af om regelmatig zelfgevangen zoetwatervis uit Nederlandse wateren te eten. Wie geen vis eet, kan omega-3 halen uit algenolie, lijnzaad en walnoten. Zijspoor F · Keurmerken (± ½ min) KeurmerkenOp visproducten moet staan om welke soort het gaat, waar de vis vandaan komt en of hij wild gevangen of gekweekt is. Keurmerken zeggen iets over de visserij of de kweek, maar weinig over het welzijn van de vis zelf.
Einde van de route Meer informatieMeer informatie over vis en milieu staat op Milieu Centraal. De Vissenbescherming komt op voor het welzijn van vissen. Over de hengelsport lees je meer op Niet in de haak. Bronnen: FAO, The State of World Fisheries and Aquaculture 2024; Nederlands Visbureau (visconsumptie); Wageningen Economic Research, Visserij in cijfers (aanvoer 2024); ICES-adviezen 2025 en 2026 via WUR; fishcount.org.uk (aantallen gevangen vissen); Myers en Worm, Nature (2003); Sneddon e.a., Proceedings of the Royal Society (2003); New York Declaration on Animal Consciousness (2024); Ministerie van LNV, "De waarde van vis" (2002); Raad voor Dieraangelegenheden (2003); Vissenbescherming (verdoven kweekpaling, 2020); RIVM en Voedingscentrum (PFAS). Dit artikel is gebaseerd op een artikel van René Houkema (2003) en is in 2026 herschreven en geactualiseerd. |
 |
|
|||||
De wereldwijde visserij en viskweek kwamen in 2022 samen uit op 223 miljoen ton. Voor het eerst kwam meer dan de helft van de waterdieren uit kweek. Het aantal individuele vissen dat jaarlijks in het wild wordt gevangen, is nauwelijks voor te stellen: naar schatting tussen de 1.100 en 2.200 miljard. Dat zijn veel meer dieren dan alle landbouwhuisdieren ter wereld bij elkaar.